- door Jan Jutten -
Onze samenleving verandert, steeds sneller, steeds ingrijpender. We houden in ons werk nog onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden en attitudes. Er is steeds meer behoefte aan een vorm van leren, die kinderen écht aanspreekt. Onderwijs waarbij kinderen niet langer worden voorbereid op een maatschappij die nu al niet meer bestaat, maar op hun functioneren in de samenleving van de 21e eeuw.
Leerkrachten zijn op vele manieren op zoek naar mogelijkheden om onderwijs te realiseren dat beter past in deze tijd en dat aansluit bij de behoeften van deze tijd. Systeemdenken met kinderen is één van de mogelijkheden om ons onderwijs deze broodnodige impuls te geven. Recent hersenonderzoek bevestigt het belang van betrokkenheid, de actieve rol van de lerende, samenwerken, betekenisvolle situaties, het aanbrengen van samenhang. Kennis veroudert snel: wat we vandaag aanbieden is morgen niet meer van toepassing. Veel scholen zijn op zoek naar mogelijkheden om “het nieuwe leren” vorm te geven. Veel leerkrachten (en kinderen) worstelen met de vraag hoe het dan anders kan. Hoe ziet dat “nieuwe leren” er dan concreet uit in mijn klas? Het gedachtegoed van de lerende school is één van de vele mogelijkheden om een antwoord te vinden op deze vraag. Een mooie metafoor voor het werken aan een lerende school of klas is “de kruk” met de drie poten.
De zitting van de kruk stelt ontwikkeling voor: van een klas, een school, een groep scholen. Deze ontwikkeling berust op drie peilers: aspiratie, communicatie en samenwerking, begrijpen van de complexiteit van onze werkelijkheid. Peter Senge beschrijft vijf zogenaamde disciplines, die de basis vormen voor het werken aan een lerende school: opbouwen van een gezamenlijke visie, stimuleren van persoonlijk meesterschap, goed omgaan met mentale modellen, teamleren en systeemdenken.
Deze vijf disciplines kunnen niet alleen op schoolniveau van betekenis zijn;
ze vormen tevens een bruikbaar kader voor goed onderwijs in onze tijd.
- gezamenlijke visie en persoonlijk meesterschap zorgen voor aspiratie en betrokkenheid
- teamleren en mentale modellen zorgen voor open communicatie en samenwerking
- systeemdenken draagt bij aan het beter begrijpen van onze complexe werkelijkheid
Toepassen van de vijf disciplines in de klas kan het beste beginnen met systeemdenken. In dit artikel gaat het om de vraag: hoe doen we dat? Er worden een aantal praktische werkvormen beschreven die je prima in de klas kunt toepassen. Eerst wil ik stil staan bij twee vragen:
- wat is systeemdenken eigenlijk?
- waarom zouden we dat in onze klas toepassen? wat levert dat op?
Wat is systeemdenken? De wereld om ons heen bestaat uit relaties, niet uit losse feiten, dingen, gebeurtenissen. Kinderen zijn van nature systeemdenkers. Op school is het echter net, of we alle moeite doen, om aan het zien en begrijpen van samenhangen een einde te maken. Kennis is voor een groot deel gefragmenteerd, wordt verknipt aangeboden. In het voortgezet onderwijs gebeurt dit ook nog door verschillende leerkrachten die van elkaar niet weten wat men doet en hoe dat gebeurt. Bij systeemdenken gaat het om het besef dat alles op een bepaalde manier met alles samenhangt. Het is het vermogen om deze relaties te zien en te begrijpen. Je zou het kunnen vergelijken met het hanteren van een zoomlens op een camera. Afwisselend zoomen we in en uit om behalve de details ook “the big picture” te kunnen zien.
Systeemdenken kan onder meer het volgende voor ons betekenen:
- de wereld om ons heen leren we zien als één geheel i.p.v. als een optelsom van allemaal losse delen;
- ook zien we hoe onderdelen van een systeem samenwerken en elkaar beïnvloeden;
- we hebben oog voor onze eigen rol binnen een systeem en voor het feit dat ons gedrag bepaald wordt door hoe we tegen het systeem aankijken;
- we leren begrijpen dat onze wereld en ons leven voortdurend verandert: dat onze wereld dynamisch is en niet statisch;
- we worden ons meer bewust van onze mentale modellen, onze manier van kijken naar de wereld om ons heen;
- het helpt ons om beslissingen te nemen die een probleem werkelijk oplossen in plaats van alleen maar de symptomen te bestrijden.
Waarom systeemdenken in de klas?Ontwikkelen van een lerende school en een lerende klas is onder meer noodzakelijk om beter te kunnen omgaan met het steeds complexer worden van onze samenleving. Hoe houden we het onderwijs boeiend, voor de kinderen én voor onszelf als leerkrachten? Voortdurend werken aan de vijf disciplines is daarbij een uitgangspunt: in de school én in de klas. Systeemdenken met kinderen is één van de mogelijkheden die grote kansen biedt op boeiender en dus beter onderwijs in de 21e eeuw. Het kan een belangrijke rol spelen bij onze zoektocht naar “het nieuwe leren”.
In het denken over leren en onderwijzen zien we de laatste jaren een aantal ontwikkelingen die het belang van systeemdenken in de klas ondersteunen.
Lees de rest van dit artikel in het pdf-bestand. Dit document bevat ook de bijbehorende illustraties en modellen.
