leestijd:

Dit artikel komt uit OMJS magazine – editie 2.

Tekst: Marion van Weeren-Braaksma

Scholen willen leerlingen in staat stellen zich staande te houden in de wereld van vandaag en die van morgen. Daarvoor is het nodig om de buitenwereld binnen te halen en te werken aan een schoolcultuur van continue verbetering.

Waartoe dient onderwijs? Tot het halen van een diploma, waarna de wereld aan de voeten ligt van de net afgezwaaide leerling? Die visie op onderwijs is te eenzijdig en achterhaald. Naar school gaan is voor leerlingen zoveel meer. Of althans, kan dat zijn. Sterker: moet het zijn, met het oog op de zich snel ontwikkelende maatschappij waarin we leven. Nu is constateren één ding, ermee aan de slag gaan is een tweede. Want hoe zorg je ervoor dat je als school onderwijs biedt voor de toekomst van de jeugd van tegenwoordig – en dus die van ons allemaal?

Aansluiting

Michel van de Ven is als onderwijsadviseur bij OMJS actief op het vlak van het herontwerpen van onderwijs. Het doel: onderwijs laten aansluiten op de maatschappelijke omgeving waarin leerlingen opgroeien. In de woorden van Michel: “Herontwerpen van je onderwijs is nooit een doel op zich. Scholen willen kinderen goed voorbereiden op de maatschappij waarin ze leven. Die maatschappij verandert continu en in een hoger tempo dan dertig jaar geleden. Ooit konden scholen het zich permitteren jaar in, jaar uit hetzelfde onderwijs te geven. Nu is het nodig om de faciliteiten onder de loep te nemen die je als school creëert om leerlingen toe te rusten voor de maatschappij. De hamvraag is: lopen je doelen als school synchroon met wat er in de wereld gebeurt en zijn ze afgestemd op wat we nu weten over de toekomst?”

Curriculum

Het huidige Nederlandse onderwijs is georganiseerd rond kerndoelen. Die kerndoelen definiëren de resultaten waar onderwijs toe moet leiden. Het zijn eindtermen met slechts een beperkt aantal tussenstappen en zonder doorlopende leerlijnen. Michel: “Gert Biesta onderscheidt drie domeinen voor goed onderwijs: kwalificatie, socialisatie en subjectivering (persoonsvorming). De huidige wettelijke opdracht van het onderwijs richt zich vooral op kwalificatie en enigszins op socialisatie. Door je onderwijs puur te baseren op de huidige wettelijke opdracht, doe je naar mijn idee leerlingen tekort. Het huidige curriculum staat redelijk ver af van de realiteit in de maatschappelijke omgeving. In het nieuwe curriculum – curriculum.nu – verwacht ik meer dwarsverbanden, meer thematische ordening van de inhoud en vooral: concretere leerdoelen.”

“Een gedeelde betekenis ontstaat als mensen zich verbinden met de veranderdoelen.”

Omgevingssensitiviteit

Herontwerp van onderwijs wordt gedreven door maatschappelijke urgentie. Beter gezegd: door een gedeelde beleving, binnen het team, van maatschappelijke urgentie. Michel: “Je onderwijs opnieuw ontwerpen doe je, omdat je wilt dat de wereld binnen de school aansluit op de wereld buiten de school. Van scholen en schoolleiders vraagt dit een hoge omgevingssensitiviteit. Het is een bredere focus dan die op resultaten en opbrengstgericht werken. Er is in het onderwijs een verschuiving in zwaartepunt gaande van kwalificatie, in Biesta’s terminologie, naar subjectivering en socialisatie. Dat neemt echter niet weg dat de basis – klassenmanagement, instructie, schoolresultaten – op orde moet zijn. Zijn daar nog defecten, dan is het van belang om die weg te werken voordat je aan de slag gaat met het synchroniseren van je onderwijs met de buitenwereld.”

Waarom veranderen?

Teams – of teamleden – zijn niet altijd doordrongen van de maatschappelijke urgentie om het onderwijs aan een kritische blik te onderwerpen. Waarom veranderen als de resultaten goed zijn? Of een andere tegenwerping: dit doen we al, het klinkt als oude wijn in nieuwe zakken. Michel: “Nogmaals, veranderen om het veranderen is niet aan de orde. De vraag is: faciliteren we als school alle ontwikkelingskansen van onze leerlingen? Overwegingen die daarbij de revue kunnen passeren, zijn: we denken wel dat we de 21e-eeuwse vaardigheden hebben gelanceerd, maar in hoeverre zijn ze echt geland? Ontwerpend leren, gepersonaliseerd leren, eigenlijk doen we van alles wel wat, maar waartoe dient het? Waarom doen we wat we doen? Het interessante is dat het niet uitmaakt hoe je als school herontwerp organiseert, als het maar van jou is. Herontwerp is een continu proces, dat zich in kleinere en grotere stappen kan voltrekken.”

Twee stappen

Verandering komt pas tot stand als professionals samenwerken. Scholen zijn mens- en kennisintensieve organisaties vol professioneel kapitaal. Hoe cultiveer je samenwerking in bolwerken van professionals, zoals scholen? De crux zit in het vinden van een manier om structureel frequent met elkaar in gesprek te zijn over onderwijs. Dat kan bijvoorbeeld in korte cycli, zoals je dat terug kunt zien in de agile aanpak, oorspronkelijk vanuit de software ontwikkeling. Maar hoe begin je? Michel: “De start van een proces van herontwerp bestaat uit twee stappen.

De eerste stap bestaat uit het creëren van een gedeelde betekenis bij een veranderdoel. Dat begint met een dialoog die door het hele team gevoerd moet worden (en dus niet door een werkgroep). Het gaat bovendien verder dan woorden: de betekenis van het doel moet worden uitgewerkt naar hoe dat eruitziet in de klas en naar de vragen ‘wat betekent dat voor mij’ en ‘wat betekent dat voor ons als team?’ Het is een cruciale fase: er is pas een gedeelde betekenis – en dus kans van slagen – als mensen zich kunnen verbinden met de veranderdoelen.

De tweede stap doen we mede aan de hand van het drieluik ‘inhoud-houding-verhouding’. Als je gezamenlijk weet waarheen je op weg gaat, wat gaat eenieder dan doen om dat doel te bereiken en wat vraagt het van elke persoon in kwestie? Welke acties en inzet levert ieder teamlid persoonlijk en wat doen we gezamenlijk? Nu begint de transfer van herontwerpdoel naar doelgerichte, gezamenlijke actie.”

“De wereld binnen de school laten aansluiten op de wereld buiten de school.”

De praktijk

In het voortgezet onderwijs komt gebrek aan motivatie en betrokkenheid onder leerlingen veel voor. Scholen voelen de urgentie om op zoek te gaan naar een herontwerp van hun onderwijs. Een aanzienlijk aantal scholen in het voortgezet onderwijs maken momenteel grote ontwikkelstappen bij het synchroniseren van het onderwijs met de huidige maatschappelijke context. Scholen maken hun eigen leerdoelenlijnen door zelf leerdoelen te koppelen aan de wettelijk vastgestelde kerndoelen. Of ze voeren onderwijsconcepten in als het Zweedse Kunskapsskolan of Agora, ontwikkeld door het Roermondse Niekée vmbo. Sommige scholen starten kleinschalig met hun nieuwe aanpak en voegen het nieuwe concept bijvoorbeeld toe aan hun reguliere onderwijsvorm. Andere scholen gaan helemaal om, wat echter het risico op desillusie met zich meebrengt. Michel: “Als je begint met de gedachte dat je leerlingen ruimte wilt geven en hun dus meer vrijheid gunt om hun motivatie te verhogen, is het wel nodig om hen te helpen zelfreguleringsvaardigheden te ontwikkelen.”

“Faciliteren we als school alle ontwikkelingskansen van onze leerlingen?”

In het primair onderwijs bieden gerichte vragen, geworteld in maatschappelijke urgentie, een opening om het onderwijs onder de loep te nemen. Michel: “Denk aan het willen bieden van meer kansengelijkheid door gepersonaliseerd leren in te voeren. De gedachte, met Biesta in het achterhoofd: socialisatie en persoonsvorming leiden tot meer kansengelijkheid. Het mooie is dat scholen steeds vaker samen optrekken, als ze hun onderwijs willen herontwerpen.” En als dat leidt tot een bundeling van professionaliteit en een verdiepend leerproces, wordt de kans van slagen alleen maar groter. Dan rest ons slechts deze vraag: in hoeverre is jouw onderwijs afgestemd op de maatschappij van nu en morgen?

De link met Deep Learning

Deep Learning, ofwel verdiepend leren, beoogt leerlingen hun plek te laten vinden in de wereld door te leren op een manier die beklijft. Het daagt professionals in het onderwijs uit om het onderwijs zo in te richten dat leerlingen vragen stellen en beantwoorden waarmee de maatschappelijke buitenwereld de school binnenkomt. De entiteiten ‘wereld’ en ‘wereldburgerschap’ zijn in Deep Learning erg belangrijk. Verdiepend leren is leren door te doen in plaats van het vervangen van onderwijsmethoden of -structuren. Groot denken, klein beginnen en organisch laten groeien gaan hand in hand. Al doende kom je dan tot herontwerp van je onderwijs.

Ondersteunende modellen en uitgaven
MODELLEN
• ‘Inhoud-houding-verhouding’ (in: De mooiste weg, Johan Spitteler en
Reinoud Buijs, OMJS/Stichting De Brink, 2013).
• ‘Toekomstbewust leiderschap’, inclusief omgevingsbewustzijn (in de epiloog door Martine Creemers van Toekomstbewust leiderschap, Alma Harris en Michelle S. Jones, OMJS/Stichting de Brink, 2017).

UITGAVEN
• Hoe krijg je ze mee, Annemarie Mars (Koninklijke van Gorcum, 2016).
• Deep Learning, Michael Fullan, Joanne Quinn en Joanne McEachen
(OMJS, 2019).
• Phenomenal learning from Finland, Kirsti Lonka (Edita Publishing,
2018).

Meer lezen? Bekijk het OMJS magazine archief.

Stel je vraag aan

sluiten

sluiten

Geef aan waarin je geïnteresseerd bent

    Ik geef toestemming om nieuwsbrieven te ontvangen van Onderwijs Maak Je Samen.